تصویر روز
آثار و پیامد های جهانی فعالیت های انسانی بر آلودگی هوا
دیر زمانی است که انسان بواسطه فعالیت های تخریب کننده، موجبات آلودگی محیط زیست خود را فراهم آورده و علیرغم وخامت اوضاع و هشدار مکرر دانشمندان و کارشناسان مربوطه متأسفانه به دامنه آلودگی خود می افزاید. یکی از مهم ترین موضوعات در این زمینه آلودگی هواست که سالهاست در مقیاس کوچک گریبانگیر شهرهای بزرگ و در مقیاس بزرگ موجب آسیب به کره خاکی شده است. در ادامه سلسله مطالب ذکر شده قبلی ( قوانین و مقرارت بین المللی زیست محیطی ) به اجمال به اثرات اقلیمی و جهانی اثرات آلودگی هوا که اثری به مراتب مخرب تر و یرانگر تر نسبت به آلودگی منطقه ای دارد بپردازیم.
دیر زمانی است که انسان بواسطه فعالیت های تخریب کننده، موجبات آلودگی محیط زیست خود را فراهم آورده و علیرغم وخامت اوضاع و هشدار مکرر دانشمندان و کارشناسان مربوطه متأسفانه به دامنه آلودگی خود می افزاید. یکی از مهم ترین موضوعات در این زمینه آلودگی هواست که سالهاست در مقیاس کوچک گریبانگیر شهرهای بزرگ و در مقیاس بزرگ موجب آسیب به کره خاکی شده است. در ادامه سلسله مطالب ذکر شده قبلی ( قوانین و  مقرارت بین المللی زیست محیطی ) به اجمال به اثرات اقلیمی و جهانی اثرات آلودگی هوا که اثری به مراتب مخرب تر و یرانگر تر نسبت به آلودگی منطقه ای دارد  بپردازیم.

اثرات اقلیمی و جهانی آلودگی هوا را می توان به 3 مقوله اصلی دسته بندی کرد:

1- گرمایش جهانی
گرمايش جهاني نام پدیده‌ای است که منجر به افزایش میانگین دمای سطح زمین و اقیانوس‌ها گردیده‌است. طی ۱۰۰ سال گذشته، کرهٔ زمین به طور غیرطبیعی حدود ۰٫۷۴ درجهٔ سلسیوس گرم‌تر شده که این موضوع دانشمندان را نگران کرده‌است. برخی از دانشمندان معتقدند که دهه‌های پایانی قرن بیستم، گرم‌ترین سال‌های ۴۰۰ سال اخیر بوده‌است. گزارش‌ها حاکی از آن است که ۱۰ مورد از گرم‌ترین سال‌های جهان تنها از سال1۹۹1 تا سال ۲۰۰۷ به ثبت رسیده‌است که این میزان در ۱۵۰ سال گذشته بی‌سابقه بوده‌است به نظر می‌رسد فعّالیّت‌های صنعتی در ایجاد این مشکل بسیار مؤثّر است و به گرم ‌شدن کرهٔ زمین کمک می‌کند. از سال ۱۸۸۰ اندازه‌گیری دمای هوای کرهٔ زمین آغاز شده‌است و تاکنون نیز ادامه دارد. همچنین گفته می‌شود گرم‌شدن کرهٔ زمین، در سال ۲۱۰۰ باعث خشکسالی شدید، گرمای سوزان و توفان‌های وحشتناک خواهد شد. در مورد دلایل این پدیده، یک سری از تئوری‌ها بر تأثیر گازهای گلخانه‌ای بر این فرآیند مبتنی است و برخی دیگر فرآیندهایی نظیر فعّالیّت‌های آتشفشانی و زمین گرمایی و همچنین فعّالیّت‌های خورشیدی را دلیل این پدیده می‌دانند. استناد این دانشمندان برای گفته‌های خویش، وقوع دوره‌های سرد و گرم در طول مدت زمانی است که از عمر زمین می‌گذرد. به عقیدهٔ بسیاری از دانشمندان با افزایش آگاهی‌های عمومی، مصرف بهینه سوخت و انرژی، افزایش سطح فضای سبز و جلوگیری از تخریب جنگل‌ها، بازیافت مواد و استفاده از انرژی‌های جایگزین سوخت‌های فسیلی مانند باد و خورشید می‌توان این پدیده و اثرات منفی آن بر زندگی بشر را کنترل کرد.

تحقیقات نشان می‌دهند بین افزایش میزان گازهای گلخانه‌ای موجود در اتمسفر با گرم شدن کره زمین ارتباط مستقیمی وجود دارد. زمین مقداری از انرژی خورشید را جذب می‌کند و باقی آن را منعکس می‌نماید.در طی این فرآیند طول موج نور تغییر پیدا می‌کند. بعضی از گازهای موجود در جو زمین، این تابش خروجی را جذب می‌کنند. این تابش عمدتاً در محدوده فروسرخ(مادون قرمز ) است. مولکول گازهای گلخانه‌ای، بسیار بیشتر از سایر گازها نور مادون قرمز را جذب می‌کند. جذب انرژی توسط مولکولهای گاز سبب جنبش مولکول و افزایش انرژی آن می‌شود. وقتی این اتفاق در مقیاس بزرگ رخ دهد، مانند این است که زمین را با یک پتو پوشانده‌ایم. دمای کل نواحی زمین افزایش می‌یابد. این پدیده اثر گلخانه‌ای و گازهایی که در آن موثرند، گازهای گلخانه‌ای نامیده می‌شوند.

اثر گلخانه‌اي ( The Greenhouse Effect) يک پدیده طبیعی است که میلیونها سال در زمین و سایر کرات منظومه شمسی در حال انجام بوده است، اما تعادل این روند طبیعی با فعالیت های انسانی(anthropogenic) به هم خورده، و امروزه به عنوان یک مشکل زیست محیطی که منجر به گرمایش جهانیست تلقی میشود. طی دو میلیون سال گذشته متوسط دمای سالانه زمین چندین درجه سانتیگراد بالا و پایین رفته که این روند سرد و گرم شدن و این تغیيرات آثار عمده ای بر انسان  گذاشته است .

2- تخریب لایه ازن
لایه ازن قسمتی از جو زمین است که حاوی گاز طبیعی ازون O3 است. ازن توانایی جالب توجهی در جذب برخی از فرکانسهای اشعه فرابنفش دارد. لایه ازن زیاد متراکم نیست. اگر آنرا متراکم کنیم ضخامت آن تنها در حد چند میلیمتر می‌شود. ازن در جو زمین عموما توسط شکستن مولکول دو اتمی اکسیژن به دو اتم تنها بوسیله نور فرابنفش بوجود می‌آید. اکسیژن تک اتمی با اکسیژن نشکسته ترکیب می‌شود و ازن را بوجود می‌آورند. مولکول ازن ناپایدار است و هنگامی که نور فرابنفش به آن برخورد می‌کند به یک مولکول اکسیژن و یک اکسیژن اتمی شکسته می‌شود. به این فرآیند مداوم واکنش زنجیره‌ای ازن اکسیژن نامیده می‌شود. بدین ترتیب لایه ازن در استراتوسفر بوجود می‌آید.

لایه ازن می‌تواند در حضور کلر ، فلوئور و یا برم تخریب شود که عمدتاً به آن سوراخ ازن گفته می‌شود. این عناصر در برخی ترکیبات پایدار بخصوص کلرو فلوئورو کربنها (CFC) که به جو راه یافته‌اند یافت می‌شوند که بوسیله فعالیت نور فرابنفش روی آنها تجزیه می‌شوند. گازهای نامبرده از هوا چگال‌ترند(جرم ویژه بیشتردارند)، به همین خاطر در سطح زمین پخش می‌شوند و تقریباً با اکثر مواد آلی واکنش می‌دهند. کلر اتمی این توانایی را دارد که غلظت ازن را به اندازه تقریبا100000  برابر کاهش بدهد. تراکم ازن اتمسفری در لایه ازن توسط یک عامل مهم جهانی تغییر می‌کند و آن دلیل این است که لایه ازن در نزدیکی استوا ضخیمتر و در نزدیکی قطبها نازکتر است. ضخامت لایه‌های ازن در نیمکره شمالی در سال تقریبا 4% کاهش می‌یابد. حدود 4.6% از سطح زمین بوسیله لایه ازن پوشیده نمی‌شود که به آنها سوراخ ازنی گفته می‌شود. سوئدیها در 23 ژانویه 1978 اولین مردمانی بودند که مصرف افشانه‌ها را به دلیل صدمه زدن به لایه ازن ممنوع کردند. در دوم آگوست 2003 دانشمندان اعلام کردند که فرسایش لایه ازن به سبب ممنوعیت استفاده از کلرو فلوئورو کربنها در حال کاهش است.

اگر لایه ازن از بین برود، زندگی از کره زمین رخت بر خواهد بست. با از بین رفتن لایه حیاتی ازن، نسل بشری، پوشش گیاهی و حیات جانوری در مدت کوتاهی به صورت اسف باری منقرض خواهد گردید. در حال حاضر که این لایه آسیب دیده است، تشعشعات ماورای بنفش که به زمین می‌رسد شدت یافته و این مسأله باعث ایجاد سرطان های پوست، تضعیف مکانیزم دفاعی و ایمنی بدن انسان و همچنین ایجاد آب مروارید گردیده است. علاوه بر آن به علت آسیب دیدن لایه ازن کل نظام زیست محیطی (اکوسیستم) در سراسر پهنه گیتی دچار ناهماهنگی و عدم توازن جدی و فزاینده شده است. تخریب و سوراخ شدن لایه اوزون باعث عبور غیر قابل کنترل تابش فرابنفش خورشیدی می‌شود که سبب افزایش دمای زمین و ذوب یخهای قطبی و افزایش آب دریاها شده که در نهایت به زیر آب رفتن خشکیها می‌انجامد و نیز موجب سوختگی پوست ، ابتلا به سرطان پوست و بیماریهای چشمی، همچنین وارد آمدن خسارت عمده به جانوران و گیاهان می‌شود و بالاخره باعث انقراض زندگی تمام موجودات می‌شود.

3- باران های اسیدی
اصطلاح باران اسیدی به هرگونه بارش باران، برف، تگرگ یا حتی مه که در آن مواد مضری مانند اکسیدهای نیتروژن و گوگرد وجود دارند، اطلاق می‌شود.این دو ماده در اتمسفر با اکسیژن و بخار آب واکنش شیمیایی انجام داده، به صورت نیتریک اسید و سولفوریک اسید در می‌آیند. عامل اصلی این آلاینده‌ها صنایع، حمل و نقل و کارخانه‌های مختلف‌اند که سبب افزایش شدید میزان اسیدیته بارش و آسیب‌ رساندن به انسان‌ها، گیاهان و ساختمان‌ها می‌شوند.اکثر شهرهای بزرگ صنعتی مورد تهدید غبارهای اسیدی قرار دارند. شهر لندن در زمستان سال ۱۹۵۲ مورد تهاجم شدید غبارهای اسیدی قرار گرفت و این امر موجب مرگ زودرس ۴۰۰۰ نفر از افراد بیمار گردید. این سانحه باعث شد که مسئولین شهر اقدامات پیشگیرانه‌ای را در جهت کنترل آلودگی هوا به عمل آورند. در نتیجه، امروزه لندن در زمره شهرهایی به شمار می‌رود که هوای نسبتاً تمیزی دارند.نتایج تحقیقات نشان داده است که وجود ذرات کوچک در هوا به تنهایی عامل مرگ 350.000 نفر در سال 2000 در 25 کشور اتحادیه اروپا بوده است.مواد آلوده‌کننده هر قدر در فضا بیشتر بمانند ترکیبات زیادتری حاصل می‌شود که اسیدها یکی از آن‌هاست. اسیدها به کمک بادهای شدید می‌توانند برای روزهای متوالی در هوا باقی بمانند و صدها کیلومتر مسافت را طی کنند و به این ترتیب از کشوری به کشور دیگر انتقال یابند.اگر غبار اسیدی با ذرات آب موجود در اتمسفر هوا مخلوط شود، به صورت باران اسیدی فرو می‌ریزد و به محیط زیست آسیب می‌رساند. باران اسیدی مستقیماً روی درختان و روییدنی‌ها اثر می‌کند، در خاک فرو می‌رود و تعادل شیمیایی آن را به هم می‌ریزد. این باران پس از فرود به داخل رودخانه‌ها و دریاچه‌ها راه می‌یابد و حیوانات و گیاهان آبزی را به هلاکت می‌رساند.باران اسیدی بر رشد درختان اثر کرده، جنگل‌ها را شدیداً در معرض نابودی قرار می‌دهد.باران اسیدی از چند راه به درختان آسیب می‌رساند.

یکی آن که اختلالاتی در روزنه برگ‌های درختان ایجاد می‌کند که سبب ازدیاد تعریق و کمبود آب درخت می‌شود. -خاک را اسیدی می‌کند و به ریشه‌های درختان آسیب می‌رساند بنابر این جذب آب و مواد تغذیه‌ای درخت کاهش می‌یابد. همچنین مواد معدنی مورد نیاز خاک را می‌شوید، این مواد به آب‌های زیرزمینی رانده می‌شوند و بالاخره ساختارهای سطحی پوست و برگ‌ها را تخریب می‌کند. موجب می‌شود آن‌ها مورد حمله حشرات و بیماری‌های گیاهی قرار گیرند و از رشد و نمو باز بمانند. سیلابی که از بارش باران اسیدی جاری می‌شود، بر روی زمین مسیر خود را می‌شوید و سرانجام به دریاچه‌ها می‌ریزد. باران‌های اسیدی با اسیدی کردن آب دریاچه‌ها و رودخانه‌ها موجب مرگ ماهی‌ها و دیگر آبزیان می‌شوند.دریاچه‌های مرده (بدون ماهی) در بیشتر مکان‌ها به همان صورت قبلی وجود دارند ولی هیچ گونه ماهی در آب اسیدی شده آن‌ها نمی‌تواند زندگی کند. ماهی قزل‌آلا و ماهی خاردار در pH کمتر از 5 و صدف‌ها در pH کمتر از 5.6 می‌میرند. در ضمن این فرسایش خاک، فلزات سمی که از آن آزاد شده‌اند مانند آلومینیوم به همراه آب وارد دستگاه تنفسی ماهی‌ها شده و موجب مرگ آن‌ها می‌گردد. در مناطقی که دارای فضای آلوده به مواد اسیدی هستند، در فصل بهار، دریاچه‌ها آلوده‌ترین آب‌ها را دارند زیرا با ذوب شدن برف‌های زمستان، اسید همراه آن‌ها روانه دریاچه‌ها می‌گردد. باران‌های اسیدی آسیب‌های ویران‌کننده و غیرقابل جبرانی بر بناهای تاریخی و گنجینه‌های فرهنگی وارد می‌سازند و میراث فرهنگی ملت‌ها تحلیل را می‌برند.باران اسیدی رویه‌های سنگی ساختمان‌ها، پل‌ها، سدها و... توسط باران اسیدی، ساییده و نابود می‌شوند. ساختمان‌های مشهوری مانند پارتنون در آتن، مجسمه آزادی در نیویورک، کلیسای سن پول در لندن، تاج محل در هندوستان، بنای ترایان در رم و کلیسای قدیمی کلن در شهر کلن آلمان به وسیله باران اسیدی مورد حمله قرار گرفته‌اند و رویه آن‌ها در اثر سایش شیمیایی، تغییر شکل یافته است. رویه این ساختمان‌ها معمولاً از سنگ‌های آهک‌دار است. غبار و باران اسیدی وقتی بر چنین ساختمان‌هایی فرو می‌نشیند با کانی‌های سنگ‌ها فعل و انفعالات شیمیایی انجام داده و آن‌ها را به ماده پودر مانندی تبدیل می‌کند. به دلیل همین واکنش‌هاست که از ضخامت مجسمه مرمری آبراهام لینکلن در واشنگتن طی ۸۰ سال، بیش از ۸ میلی‌متر کاسته شده است. به جز رویه این ساختمان‌ها و بناها که در معرض سایش قرار می‌گیرند، شیشه‌های رنگی آن‌ها نیز از آسیب در امان نیستند. هر دو صنعت راه‌آهن و هواپیما سالانه به دلیل ریزش باران اسیدی مقدار زیادی هزینه می‌کنند. خطوط راه‌آهن و حتی ماشین‌ها به علت قرار گرفتن در فضای آزاد، بیشترین آسیب را از غبار و باران اسیدی، متحمل می‌شوند. رویه آن‌ها در اثر باران اسیدی، ساییدگی شیمیایی پیدا می‌کند و پل‌های فلزی به دلیل فرسایش کارآیی خود را از دست می‌دهند. انسان‌ نیز در اثر باران اسیدی به طور جدی آسیب می‌بیند تا حدی که ممکن است منجر به مرگ او شود. در اثر باران اسیدی بسیاری از مردم به خصوص افرادی که آسم دارند، مشکل تنفسی پیدا می‌کنند. تأثیر گازهای SO2 و NOx ها بر روی انسان، سرفه‌های خشک، سر درد، گلو درد و عصبانیت است. مصرف گیاهانی که از طریق خاک یا به طور مستقیم باران اسیدی را جذب کرده‌اند و جاندارانی که این گیاهان را خورده‌اند، روی مغز و کلیه اثر گذاشته و می‌تواند موجب بیماری آلزایمر در انسان شود.

یکی از موارد جالب در مورد آلودگی اسیدی آن است که ممکن است کشوری دارای منابع عظیم تولید کننده غبار اسیدی نباشد اما به شدت تحت حمله باران‌های اسیدی قرار گیرد. برای مثال، کشور کانادا که هر ساله غبارهای اسیدی فراوانی از آمریکای شمالی به سمت آن حرکت می‌کنند. موضوع آلودگی اسیدی، بیشتر گریبانگیر کشورهای صنعتی و پیشرفته ‌است و مردم این کشورها به طرز ناگواری از آلودگی‌های اسیدی رنج می‌برند. جنگل‌ها و منابع گیاهی این کشورها در حال نابودی است و از این رو از طرف مردم مقاومت بسیار شدیدی در مقابل این پدیده بسیار خطرناک زیستی ایجاد شده‌ است. حتی در برخی از کشورهای غربی، گروه‌ها و احزاب سیاسی تشکیل شده‌اند که هدف آنها مقابله با گسترش آلودگی‌های اسیدی و جلب توجه مسئولان کشورهای مربوطه برای مبارزه در این جهت است. البته لازم به ذکر است که آلودگی در کشورهای در حال توسعه به پای آلودگی در کشورهای صنعتی نمی‌رسد و کشورهای دارای صنعت کمتر، آلودگی کم‌تری دارند.

کلام آخر :
باعنایت به پیامدهای ذکر شده و آثار و عواقب حاصل از آن   باید خاطر نشان ساخت آلودگی هوا و تأثیرات ناشی از آن  یکی ازمنابع تهدیدکننده جوامع بشری در سالهای اخیر بوده که در صورت عدم توجه به آن میتواند برای همه  انسانها در هر منطقه از جهان که باشند خطر ساز و تهدید کننده سلامت آنها باشد در این میان علاوه بر نهادهای بین المللی و دولتها که وظیفه سیاست گذاری و عمل به تعهدات قانونی خود را دارند بیش از گذشته باور یکایک انسانها به نقش تعیین کننده خود در بهبود وضعیت موجود و توجه به هشدارهای زیست محیطی  مهم و تاثیر گذار خواهد بود بر این اساس هرکس به قدر توان و مسئولیتی که دارد و میتواند باید نسبت به جلوگیری از آلودگی هوا این شالوده حیات که همانا هوایی سالم و موهبتی الهی است تلاش نماید.

با امید دست یابی به افق های روشن در هوای پاک و توسعه پایدار
 واحد محیط زیست شرکت فولاد مبارکه
1393/11/11

تعداد بازدید : 3443
5.3/10 (تعداد آرا 32 نفر )